آذرقلم: سفالگران شهر تاریخی «کوزهکنان» که روزگاری یکی از قطبهای تولید سفال ایران بود، امروز با چالشهای جدی روبهرو هستند؛ مسئولان و هنرمندان با تأکید بر لزوم فعالسازی شرکت تعاونی سفالگران و ارائه طرح های نوین، در تلاشند این هنر دیرینه را احیا و زمینه توسعه بازار محصولات سُفالین را فراهم کنند.
به گزارش آذرقلم به نقل از ایرنا، در دل دشتهای شبستر، شهر کوزهکنان با پیشینهای چند صد ساله هنوز نفسهای گرم خاک و آتش را در خود حفظ کرده است؛ جایی که صدای چرخ سفالگری و شعلههای کوره، یادگار نیاکان هنرمندی است که از خاک ساده، زندگی میساختند؛ کوزهکنان از گذشتههای دور یکی از مراکز اصلی تولید سفال در شمالغرب ایران بوده و حتی نام این شهر نیز برگرفته از پیشه مردمانش است. خاک مرغوب منطقه و مهارت استادکاران محلی باعث شده بود تا کوزهکنان روزگاری بهعنوان یکی از قطبهای تولید کوزه، خمره و دیزی در آذربایجان شناخته شود. اما امروز، این هنر دیرینه در سایه تغییرات زمان، با چالشهایی جدی روبهروست.
ویژگی فنی خاک رس منطقه کوزه کنان از نوعی است که برای سفالهای ضخیم، مقاوم و کاربردی (مانند کوزه، خمره، دیزی، و ظرف آب) بسیار مناسب است و بیشتر کارگاهها بهصورت دستی و سنتی کار میکنند؛ چرخ سفالگری سنتی و کورههای قدیمی هنوز در بسیاری از کارگاهها دیده میشود؛ سبک و طرح تولیدات کوزهکنان بیشتر کاربردیاند تا تزئینی، با رنگ طبیعی خاک (قرمز مایل به قهوهای) و لعاب اندک یا بدون لعاب. این ویژگی، سفال کوزهکنان را از مراکزی مانند لالجین همدان یا کلپورگان سیستان و بلوچستان متمایز میکند.
با گسترش ظروف پلاستیکی و فلزی، مصرف سفالهای سنتی به شدت کاهش یافته است و با توجه به اینکه بیشتر فروشها محلی و فصلیاند؛ دسترسی به بازارهای ملی یا صادراتی ضعیف است. ضمن اینکه بسیاری از کورهها و چرخها سنتیاند و هزینه نوسازی بالاست همچنین نسل جدید کمتر به ادامه حرفه پدرانشان علاقهمند است.
تولید صنعتی، الزام بازار
مهدی مقدسی از سفالگران کوزه کنان با بیان اینکه کارگاه های سفال کوزه کنان به شیوه سنتی و مانند ۱۰۰ سال قبل کار می کنند و شاید یکی از دلایل استقبال کم جوانان هم همین موضوع باشد، تاکید کرد: برای حضور بیشتر در بازار نیازمند تولید صنعتی هستیم.
وی با اشاره به اینکه همه ۳۰ تا ۳۵ کارگاه فعال کوزه کنان به شیوه سنتی فعال هستند و این در حالی است که بیشتر کارگاه های همدان صنعتی شده اند، اظهار کرد: ما توان پاسخگویی به سفارش ها با تعداد بالا را نداریم.
وی در عین حال از گرایش مصرف کننده ها به استفاده از ظروف پلاستیکی انتقاد و خاطرنشان کرد: این در حالی است که قیمت یک گلدان پلاستیکی ۲ برابر گلدان سفالی است.
مقدسی با بیان اینکه در حفاری های منطقه، کوزه هایی کشف شده که از نظر رنگ و لعاب کیفیت بالایی دارند، اضافه کرد: با همکاری شهرداری، طرحی به منظور فرآوری خاک انجام شد و برای مدتی در کارگاه ها استفاده کردیم، اما این طرح هم متوقف شده است و به نظر می رسد تداوم آن با فعال سازی مجدد تعاونی سفالگران گره خورده است.
وی با اشاره به اینکه تعاونی تامین مواد اولیه سفالگران کوزه کنان در سال ۱۳۸۵ ثبت و هیات مدیره آن تشکیل شد، اظهار امیدواری کرد با امکان حضور جوانان در هیات مدیره روح تازه ای به این تعاونی دمیده و گام های مثبتی برای حل مشکلات سفالگران برداشته شود.
پروژه احیای سفال کوزه کنان معطل تشکیل تعاونی
علی اکبری یکی دیگر از تولیدکننده های سفال در کوزه کنان با اشاره به اجرای فراوری خاک رس کوزه کنان در قالب پروژه احیای سفال کوزه کنان گفت: در نتیجه فرآوری، ناخالصی خاک منطقه، مشخص و فرآیند شست و شو انجام شد تا خاک بدون املاح و خالص حاصل شود.
وی تغییر الگوی تولید و آموزش سفالگران در زمینه نقاشی و لعاب کاری را از دیگر اقدامات انجام شده در راستای پروژه احیا عنوان کرد، گفت: به کمک شهرداری معدن خاک رس کوزه کنان ثبت شد اما با توجه به اینکه امکان واگذاری به شهرداری وجود ندارد در صورت فعال شدن تعاونی می توان مالکیت معدن را به تعاونی داد.
وی با اشاره به اینکه چند کارگاه سفالگری در کوزه کنان الگوی تولید را رعایت می کنند ولی بیشتر کارگاه ها تولیدات قدیمی را ادامه می دهند، گفت: این در حالی است که بازار الگوهای جدید را می پسندد و برای افزایش قدرت رقابت در بازار باید طرح های جدید تولید کنیم.
وی همچنین با بیان اینکه کارگاه های سنتی سفال در کوزه کنان امکان پاسخگویی به سفارش های بالای بازار را ندارند، گفت: در حالی که شرکت شیرین عسل به عنوان یکی از مصرف کننده های کاسه سفالی ماست، در شهرستان شبستر فعال است اما نیاز خود را از همدان و دیگر نقاط کشور تامین می کند.
اکبری با بیان اینکه کوزه کنانی ها شبکه فروش قوی در کشور دارند، گفت: برای حضور بیشتر در بازار باید کارگاه های سفال را نوسازی کنیم که این موضوع نیازمند اختصاص تسهیلات است در حالی که هزینه نوسازی و در واقع صنعتی سازی کارگاه ها بالاست و تسهیلات در نظر گرفته، کفاف هزینه ها را نمی کند.
وی با اشاره به تقاضای کشورهای همسایه از جمله جمهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکیه از سفال کوزه کنان، گفت: خریداران خارجی به خاطر هزینه های گمرکی خواستار تحویل در محل هستند و در صورت حمایت دولت و ورود سرمایه گذاران می توانیم سهم خوبی از بازار منطقه داشته باشیم.
تقی معتمدی کوزه کنان هم که از خانواده های بنام تولیدکننده سفال این شهر است، با بیان اینکه کار خاص، مشتری دارد و در صورت استفاده از طرح و رنگ مناسب می توان بازار را در دست گرفت، همکاری بانک ها در بهرهمندی کارگاه های سفال از تسهیلات کم بهره را خواستار شد.
برندسازی، راهکار ارتقای ارزش افزوده در هنر-صنعت سفالگری کوزه کنان
معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی آذربایجانشرقی هم در گفت و گو با ایرنا با اشاره به ظرفیتهای بالای شهرستان شبستر در تولید سفال، فعالسازی شرکت تعاونی سفالگران را اقدامی ضروری خواند و اظهار کرد: برای حمایت مؤثرتر از تولیدکنندگان، باید تعرفههای حاملهای گاز و برق کارگاههای دارای مجوز صنایعدستی با نرخهای ترجیحی محاسبه شود تا هزینههای تولید کاهش یافته و زمینه توسعه فعالیت سفالگران فراهم شود.
فرشاد بهآفرین با اشاره به ظرفیت های سفالگری استان آذربایجان شرقی در تبریز، زنوز و کوزه کنان شبستر، خاطرنشان کرد: کوزه کنان «شهر ملی سفالگری سنتی» کشور است و با برندسازی می توان ارزش افزوده تولیدات سفالگران این شهر را ارتقا داد.
به آفرین اجرای طرح اصلاح و فراوری خاک را از اقدامات مثبت انجام شده در راستای افزایش کیفیت تولیدات سفالگری های این شهر عنوان و همچنین بر ضرورت فعال سازی شرکت تعاونی سفالگران کوزه کنان و برگزاری انتخابات هیات مدیره تاکید کرد.
وی شرکت در رویدادهای ملی و بین المللی در کنار ایجاد بازارچه دائمی را از ضرورت های افزایش سهم سفال کوزه کنان در بازار داخلی و منطقه دانست.
پیشینه غنی سفالگری در کوزه کنان و نیاز فعالان این هنر به بروزسازی هنر اصیل خود موجب شد که در روزهای گذشته، جلسهای با حضور مسئولان دستگاههای اجرایی و هنرمندان سفالگر شهر ملی کوزهکنان، با رویکرد ضرورت حل فوری مشکلات این قشر هنرمند و ایجاد ساختار منسجم برای پیگیری مطالبات آنان تشکیل شود.
فرماندار شبستر در این جلسه که به ابتکار اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان شبستر و همکاری شهرداری کوزهکنان برای رفع موانع و چالشهای سفالگران برگزار شد، گفت: فعالسازی شرکت تعاونی سفالگران و متشکل شدن فعالان این حوزه، لازمه پیگیری اثربخش مطالبات آنان است و باید حداکثر تا یک ماه آینده مراحل ثبت و تکمیل آن انجام شود.
اکبر احمدزاده، توانمندسازی سفالگران را از الزامات توسعه شهرستان دانست و افزود: برگزاری کارگاههای آموزشی، پیادهسازی ایدههای نو و افزایش رقابتپذیری محصولات میتواند ضامن پویایی و ماندگاری این هنر–صنعت باشد.
چشمانداز هنر سفال کوزهکنان
به اعتقاد کارشناسان با توسعه گردشگری صنایعدستی، برگزاری تورهای «تجربه سفالگری» میتوان در جهت معرفی سفال کوزه کنان گام برداشت ضمن اینکه ترکیب سفال سنتی با طراحی مدرن (ظروف دکوری، گلدانهای فانتزی، لعابهای رنگی) میتواند بازار جدیدی ایجاد کند.
در کنار تداوم آموزش و انتقال تجربه، ایجاد کارگاههای آموزشی برای جوانان با حمایت سازمان میراث فرهنگی و فنیحرفهای، فروش آنلاین و صادرات، بهرهگیری از شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای فروش صنایعدستی برای معرفی محصولات به بازار جهانی با ثبت نشان جغرافیایی «سفال کوزهکنان» در فهرست صنایعدستی ملی میتوان اعتبار و حمایت حقوقی ایجاد کرد.
کوزهکنان هنوز یکی از نمادهای اصیل سفالگری شمالغرب ایران است. اگرچه با چالشهای اقتصادی، فناورانه و فرهنگی روبهروست، اما با برنامهریزی درست و بازتعریف نقش این هنر در زندگی امروز، میتواند دوباره به جایگاه درخور خود بازگردد.
شهر کوزهکنان در شهرستان شبستر استان آذربایجانشرقی، با کارگاههای سفالگری و پیشینهای غنی در هنر کوزهسازی، سال ۱۴۰۳ از سوی شورای راهبردی انتخاب شهرها و روستاهای ملی صنایعدستی کشور به عنوان «شهر ملی سفالگری سنتی»کشور برگزیده شده است.
