آذرقلم: جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ میلادی، نقطه عطفی در تاریخ معاصر جمهوری آذربایجان به شمار میآید. این جنگ، پس از حدود سه دهه اشغال بخشهایی از خاک این کشور، با پیروزی قاطع نیروهای مسلح آذربایجان و بازپسگیری بخش وسیعی از اراضی ملی پایان یافت.
به گزارش آذرقلم، دولت آذربایجان، بلافاصله پس از پایان جنگ، بازسازی و توسعه مناطق آزادشده را بهعنوان اولویت نخست ملی در دستور کار قرار داد. در این چارچوب، سیاستها، برنامهها و راهبردهایی با محوریت «بازگشت بزرگ» (Great Return) تدوین گردید تا با ایجاد زیرساختهای حیاتی، تأمین مسکن، خدمات عمومی، اشتغال و بازسازی محیطزیست، زمینه بازگشت پایدار جمعیت و احیای حیات شهری و روستایی مناطق جنگ زده فراهم شود.
در این یادداشت، ضمن مرور اهداف بنیادین، چارچوب نهادی و سیاستی، به بازخوانی دستاوردها و درسهای آموختهشده پرداخته میشود تا تصویری جامع از تجربه آذربایجان در احیا و بازسازی شهرها و مناطق جنگ زده ارائه گردد.
اهداف بنیادین در بازسازی مناطق آزادشده
1- احیای تمامیت ارضی و بازگرداندن جمعیت به سرزمینهای اصلی خود.
2- ایجاد الگوی توسعه نوین و پایدار در مناطق آزادشده بهعنوان موتور رشد اقتصادی ملی.
3- تحکیم وحدت ملی و هویت تاریخی در چارچوب بازسازی سرزمینهای از دسترفته.
تدوین چارچوب حقوقی و نهادی بازسازی
بهمنظور سازماندهی منسجم فعالیتها و جلوگیری از موازیکاری نهادی، دولت جمهوری آذربایجان در نخستین ماههای پس از جنگ اقدام به تأسیس ساختارهای رسمی و نهادی برای بازسازی نمود. مهمترین اقدامات در این حوزه عبارتاند از:
– تشکیل «کارگروه بیننهادی بازسازی مناطق آزادشده» به ریاست معاون رئیس جمهور، مأمور هماهنگی میان وزارتخانهها، نهادهای عمرانی، امنیتی و اقتصادی برای تدوین برنامه جامع بازسازی.
– ایجاد وزارتخانهها و ادارات تخصصی جدید از جمله «وزارت توسعه منطقهای و زیرساخت» و «آژانس بازسازی قرهباغ»، با مأموریت طراحی، اجرا و نظارت بر پروژههای عمرانی، شهرسازی و خدمات عمومی.
– تعریف دو منطقه اقتصادی ویژه با مصوبه ریاستجمهوری شامل؛ «منطقه اقتصادی قرهباغ» و «منطقه اقتصادی شرق زَنگِزور». این تقسیمبندی جدید، بهمنظور تمرکز سرمایهگذاری، ارائه مشوقهای مالیاتی و ایجاد ساختار مدیریتی واحد برای توسعه این مناطق انجام شد.
– تدوین «برنامه بازگشت بزرگ» که چارچوب اصلی سیاستگذاری در حوزه بازسازی، اسکان مجدد و توسعه پایدار را مشخص میکند. این برنامه، در قالب سندی پنجمرحلهای تنظیم شده است و به موضوعاتی همچون پاکسازی مین، زیرساختهای فیزیکی، توسعه شهری، بازگشت جمعیت، و ایجاد فرصتهای اقتصادی میپردازد.
– اختصاص بودجه سالانه از محل بودجه عمومی کشور با ردیف ویژه برای بازسازی مناطق آزادشده. در قانون بودجه سال ۲۰۲۴، بیش از 1/3 میلیارد منات (حدود 8/1 میلیارد دلار) برای این منظور در نظر گرفته شد که معادل بیش از ۱۲ درصد بودجه عمرانی کشور است.
– تدوین چارچوب قانونی برای جذب سرمایهگذاری خصوصی و خارجی از طریق ایجاد مناطق آزاد صنعتی، کاهش مالیات، و تسهیلات ویژه برای شرکتهای داخلی و بینالمللی فعال در پروژههای بازسازی.
عوامل موفقیت
1- اراده سیاسی و تخصیص منابع: دولت مرکزی آذربایجان پروژه را بهعنوان اولویت ملی تعیین کرده و منابع مالی عظیمی را اختصاص داده است.
2- برنامهریزی جامع: تدوین نقشههای کلان، تعیین مناطق اقتصادی، و طرح بازگشت آوارگان بهصورت منظم.
3- مشارکت بخش خصوصی و تشویق سرمایهگذاری: تاکید بر نقش شرکتها، تسهیلات و تشویق سرمایهگذاری.
4- شروع از زیرساختها: بازسازی حملونقل، انرژی، آب و خدمات اولین قدم بوده که امکان زندگی و فعالیت اقتصادی را فراهم کرده است.
5- ترکیب بازسازی با توسعه: بازسازی صرفا ترمیم نیست، بلکه تبدیل مناطق به قطبهای مدرن اقتصادی با استانداردهای جدید مدنظر بوده است.
درس آموخته ها:
– بازسازی موفق نیازمند ترکیب زیرساخت سریع و طرح توسعه بلندمدت است.
– مشارکت بخش خصوصی و ایجاد انگیزه سرمایهگذاری کلیدی است.
– برنامه بازگشت جمعیت باید با تأمین مسکن، خدمات اجتماعی، اشتغال و امنیت همراه باشد تا عملیاتی شود.
– پاکسازی و امنیت پایه برای بازگشت ساکنان ضروری است؛ هرگونه بازسازی بدون ایمنی کامل ممکن است نتیجهبخش نباشد.
– بازسازی باید فراتر از بازسازی فیزیکی باشد: شامل طراحی شهری، اقتصاد نوآور، حفظ محیطزیست، و کیفیت زندگی مردم.
– ارتباط با جامعه محلی و توجه به نیازهای واقعی ساکنان، برای بازسازی پایدار حیاتی است.
نتیجه گیری
تجربه جمهوری آذربایجان در بازسازی مناطق پس از جنگ، یکی از نمونههای موفق بازسازی پسادرگیری در جهان معاصر به شمار میآید که با اتکا به منابع ملی و مدیریت متمرکز، الگوی جدیدی از بازسازی جامع و هدفمحور ارائه دهد که میتواند برای سایر کشورها بهویژه در مناطق پسامنزاعی الهامبخش و قابل اقتباس باشد. ترکیب اراده سیاسی، تخصیص منابع، مدیریت متمرکز و نگاه توسعهای به بازسازی را میتوان «تجربه موفق» تلقی کرد. کشورها یا مناطقی که در شرایط مشابه قرار دارند میتوانند از این تجربه درس بگیرند و با توجه به شرایط محلی خود، طرحهایی مشابه با اقتباس مناسب تدوین کنند.
